Τετάρτη
12 Δεκεμβρίου 2018
Ημερήσια ηλεκτρονική εφημερίδα, Αρ. φύλλου 3005RSS FEED
Σύμβαση της Χαλέπας: «Ανατολικό» και «Κρητικό» ζήτημα
Γράφει ο
Κίμων Στεριώτης

ΒΑΣΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

·     Η Ελληνική Διπλωματία και οι κυβερνήσεις των Αθηνών κατάφεραν να προωθήσουν μια "ρεαλιστική λύση" για το "Κρητικό Ζήτημα" εκμεταλλευόμενες τον πόλεμο Ρωσσίας - Τουρκίας (1877 - 1878).

·     Οι τότε πρωθυπουργοί της Ελλάδας επέδειξαν "εντυπωσιακή ευελιξία" μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων που προωθούσαν μια ισορροπημένη "λύση για το Ανατολικό Ζήτημα"…

·     Απετράπη η επέκταση της "Μεγάλης Βουλγαρίας" στη Βόρεια Ελλάδα με απόκτηση λιμανιών και οχυρωματικών θέσεων στο Αιγαίο, που θα ήσαν υπό τον έλεγχο των Ρώσων.

 

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΤΟ "ΑΝΑΤΟΛΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ"

Οι απαρχές δημιουργίας του "Ανατολικού Ζητήματος" βρίσκονται προς τα τέλη του 18ου αιώνα, όταν η Ρωσία επιδιώκει να αποκτήσει ναυτικές βάσεις σε νησιά του Αιγαίου ή και στην ηπειρωτική Ελλάδα, αλλά που είναι υπόδουλη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία...

Στη συνέχεια η Ελληνική Επανάσταση του 1821 και η διεθνής αναγνώριση της Ανεξαρτησίας της Ελλάδας από τις Προστάτιδες Δυνάμεις αποτελεί το πρώτο θεμέλιο λίθο για τη σταδιακή επίλυση του "Ανατολικού Ζητήματος"!

Ωστόσο, οι συγκρούσεις μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων θα συνεχισθούν πιο έντονες στις επόμενες δεκαετίες και ένα από τα σημαντικότερα θέματα της Διεθνούς Πολιτικής είναι πως και σε ποιες Δυνάμεις θα περάσει ο έλεγχος τεραστίων εκτάσεων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα Βαλκάνια…

Οι ναπολεόντειοι πόλεμοι περιορίζουν για ένα μεγάλο διάστημα την στρατιωτική ισχύ της Γαλλίας και ενδυναμώνουν αυτήν της Αυστροουγγαρίας και της Γερμανίας. Όλες οι Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής ενδιαφέρονται για τον έλεγχο των περιοχών της Βαλκανικής και για τις "εξόδους" αυτής προς το Αιγαίο…

Το "Ανατολικό Ζήτημα" οξύνεται τον 19ο αιώνα με επίκεντρο τη σύγκρουση Ρωσσίας με την Οθωμανική Αυτοκρατορία και με καθοριστικούς ρυθμιστικούς παράγοντες ισορροπίας την Αγγλία, Γαλλία και Αυστροουγγαρία και Γερμανία.

Μέσα σε αυτό το σκηνικό η "μικρή Ελλάδα", που φθάνει μέχρι τη Μελούνα, αξιοποιεί στο έπακρο τις "συγκρούσεις των Μεγάλων Δυνάμεων" για να πετύχει τρεις Στρατηγικούς Στόχους:

1.    Η Ελλάδα να προωθήσει τις Εθνικές Θέσεις της στις διαπραγματεύσεις των Μεγάλων Δυνάμεων εκείνης της εποχής.

2.    Να "μπλοκαρισθεί" η ισχυροποίηση της Βουλγαρίας για "έξοδο" στο Αιγαίο.

3.    Να προωθηθεί η ενσωμάτωση στη Μητέρα Ελλάδα τμημάτων του Ελληνισμού που ήσαν υπόδουλα στην τότε πανίσχυρη Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Οι ανωτέρω Στρατηγικοί Στόχοι επετεύχθησαν πλήρως από κυβερνήσεις που εναλλάσσονταν στην εξουσία, αλλά που ακολουθούσαν την ίδια Εξωτερική Πολιτική.

Οι πιο σημαντικοί πρωθυπουργοί της περιόδου - πριν από την έκρηξη του ρωσοτουρκικού πολέμου και με την Ολοκλήρωση της Συνθήκης του Βερολίνου - ήσαν οι εξής:

·  Αλέξανδρος Κουμουνδούρος που διετέλεσε ΄δεκα φορές πρωθυπουργός της Ελλάδας (!!!), αλλά για συνολικό διάστημα μόλις 7,5 ετών… (φωτογραφία αριστερά).

·  Επαμεινώνδας Δεληγεώργης που χρημάτισε έξι φορές πρωθυπουργός, ενώ διατηρεί μέχρι και σήμερα τον τίτλο του νεώτερου Έλληνα πρωθυπουργού, καθώς ανέλαβε πρώτη φορά την εξουσία σε ηλικία 36 ετών (2η φωτογραφία).

·  Χαρίλαος Τρικούπης, που διετέλεσε πρωθυπουργός επτά φορές (!!!) και κυβέρνησε συνολικά 10 χρόνια, μέχρις ότου κήρυξε επίσημα την πτώχευση της Ελλάδας (φωτογραφία δεξιά).

Η Ελληνική Διπλωματία σε όλη τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα ήταν πάντοτε πολύ ισχυρή υπό την καθοδήγηση των ανωτέρω (αλλά και άλλων) πρωθυπουργών. Ιδιαίτερα σημαντικό να υπογραμμισθεί ότι και οι Αξιωματικοί έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην υλοποίηση της Εξωτερικής Πολιτικής!

 

Ο ΡΩΣΣΟΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥ 1877

Ανάμεσα στις "κρίσεις του Ανατολικού Ζητήματος" ξεχωρίζει και αυτή που ξεκίνησε με τον ρωσοτουρκικό πόλεμο, την άνοιξη του 1877.

Για μια ακόμη φορά οι κυβερνήσεις στην Ελλάδα άδραξαν την "ευκαιρία" για να υποδαυλίσουν επαναστατικά κινήματα σε διάφορα μέρη που κατοικούσαν υπόδουλοι ελληνικοί πληθυσμοί. Υποστηριζόμενα από την κυβέρνηση των Αθηνών στην Κρήτη οργανώθηκαν επαναστατικές εστίες. Τότε εκλέχθηκε 24μελής Επιτροπή για τη διαχείριση του "Κρητικού Ζητήματος" και ιδρύθηκε στην Αθήνα το "Κρητικόν Κέντρον", για τη συγκέντρωση εφοδίων και όπλων.

Τότε, με τη βοήθεια της κυβέρνησης άρχισαν να κατεβαίνουν στην Κρήτη αξιωματικοί και εξόριστοι Κρήτες οπλαρχηγοί. Μάλιστα η διαφαινόμενη ήττα της Τουρκίας ενθάρρυνε την κυβέρνηση του Χαρίλαου Τρικούπη να δηλώσει απερίφραστα ότι θα υποστήριζε μια νέα επανάσταση στην Κρήτη (27 Δεκεμβρίου 1877).

Η επανάσταση εξερράγη τον Ιανουάριο του 1878 και πήρε αμέσως μεγάλες διαστάσεις. Η κατάρρευση της Τουρκίας στο ρωσοτουρκικό πόλεμο είχε άμεσες επιπτώσεις στην εξέλιξη του Κρητικού Ζητήματος. Το άρθρο 15 της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου (Φεβρουάριος 1878) υποχρέωνε την Τουρκία σε πλήρη εφαρμογή του Οργανικού Νόμου του 1868 που εξασφάλιζε έναα καθεστώς αυτονομίας στους Κρήτες, αλλά που στην πράξη παραβιάσθηκε κατ΄επανάληψη.

Όμως, η Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου επέβαλε μια "μεγάλη στροφή της Ελλάδας", καθώς αυτή ανέτρεπε πλήρως τα μελλοντικά Στρατηγικά Συμφέροντα της Ελλάδας:

·  Η Συνθήκη ήταν διμερής μεταξύ Ρωσσίας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μη λαμβάνοντας ούτε τα συμφέροντα της Ελλάδας στην περιοχή (σημερινή Ανατολική Θράκη και Μακεδονία), ενώ ανατρεπόταν πλήρως η μέχρι τότε ισορροπία Μεγάλων Δυνάμεων Αγγλίας, Γαλλίας και χωρών της Κεντρικής Ευρώπης.

·  Η Βουλγαρία εξασφάλισε τεράστια εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και λιμάνια στο Αιγαίο, τα οποία παρεδόθησαν στο ρωσσικό στρατό. Επίσης, η Βουλγαρία απέκτησε εδάφη της σημερινής ΠΓΔΜ, φθάνοντας μέχρι την Αλβανία.

·  Αυτονομήθηκαν ή ανεξαρτητοποιήθηκαν και έγιναν κράτη η Ρουμανία, Σερβία, το Μαυροβούνιο, Ερζεγοβίνη και Βοσνία.

·  Η Ελλάδα εξασφάλισε "μόνο" για την Κρήτη την πλήρη εφαρμογή του Οργανικού Χάρτη του 1868. Επιπλέον, η εφαρμογή της σχετικής ρύθμισης θα γινόταν με τη "σύμφωνη γνώμη" της Ρωσσίας! Έτσι, δημιουργήθηκε μια "διμερής Σύμβαση - παράθυρο" για μελλοντική ενίσχυση της θέσης της Ρωσσίας στην Κρήτη.

Οι ανωτέρω ρυθμίσεις ήσαν ανισοβαρείς για την Ελλάδα και φυσικά για τις υπόλοιπες εκτός της Ρωσίας Μεγάλες Δυνάμεις.

ΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ ΒΕΡΟΛΙΝΟΥ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΑΣΗ ΤΗΣ ΧΑΛΕΠΑΣ

Η τότε κυβέρνηση Κουμουνδούρου αντέδρασε στις ρυθμίσεις που προωθούσε η Ρωσσία και εστράφησαν προς τις Εγγυήτριες Δυνάμεις Αγγλία και Γαλλία να μεσολαβήσουν για την ανατροπή της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου. Ήδη οι Βούλγαροι είχαν ξεκινήσει να κάνουν εκκαθαρίσεις ελληνοφώνων της Θράκης και της Μακεδονίας επιδιώκοντας να ισχυροποιήσουν απόλυτα την στρατιωτική παρουσία τους στην περιοχή.

Παράλληλα, μέσα σε αυτήν τη "ρευστή διεθνή πολιτική κατάσταση" η κυβέρνηση στην Αθήνα επεδίωκε να προωθήσει την Ανεξαρτητοποίηση της Κρήτης με προσανατολισμό τη μελλοντική ενσωμάτωσή της στην Ελλάδα…

Τον Ιούλιο 1878 οι Πρόξενοι των Μεγάλων Δυνάμεων στην Κρήτη επέβαλαν ανακωχή, με τη διαβεβαίωση ότι το "Κρητικό Ζήτημα" επρόκειτο να απασχολήσει το Συνέδριο του Βερολίνου, το οποίο θα αναθεωρούσε τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου.

Η Γενική Συνέλευση των Κρητών εξέλεξε δύο αντιπροσώπους για το Συνέδριο του Βερολίνου αλλά η ελληνική Κυβέρνηση, επειδή φοβόταν μήπως οι Κρήτες αντιπρόσωποι πιεσθούν και αποδεχθούν τη "λύση της ηγεμονίας", εγκατέλειψε (προσωρινά…) το πάγιο αίτημα της Ένωσης με την Ελλάδα και απαγόρευσε τη μετάβαση τους στο Βερολίνο.

Η απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων στο Συνέδριο του Βερολίνου δεν διέφερε ουσιαστικά από εκείνη του Αγίου Στεφάνου. Η απειλή όμως της συνέχισης της επανάστασης ανάγκασε την Τουρκία να δεχθεί πρόταση της Αγγλίας για νέες παραχωρήσεις στον κρητικό λαό. Αποτέλεσμα των νέων διαβουλεύσεων υπήρξε ο λεγόμενος «Χάρτης της Χαλέπας», μια νέα Σύμβαση, που υπογράφηκε τον Οκτώβριο 1878 στο ομώνυμο προάστιο των Χανίων και επικυρώθηκε αμέσως με σουλτανικό διάταγμα. Επρόκειτο για ένα νέο Οργανικό Νόμο, που ίσχυσε και αυτός για μια περίπου δεκαετία, ως την επανάσταση του 1889.

 

ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΟΥ "ΧΑΡΤΗ ΤΗΣ ΧΑΛΕΠΑΣ"

Οι κυριότερες διατάξεις του "Χάρτη της Χαλέπας" ήσαν οι εξής:

1. Ο Γενικός Διοικητής της Κρήτης θα μπορούσε να είναι και χριστιανός. Η θητεία του ήταν πενταετής, με δυνατότητα ανανέωσης.

2. Ο Γενικός Διοικητής θα είχε ένα σύμβουλο από το άλλο θρήσκευμα (μουσουλμάνο, άν ήταν χριστιανός, και χριστιανό, αν ήταν μουσουλμάνος).

3.  Η Γενική Συνέλευση (= Βουλή), στην οποία θα πλειοψηφούσαν για πρώτη φορά οι χριστιανοί, θα είχε 80 μέλη (49 χριστιανούς και 31 μουσουλμάνους).

4. Ιδρύθηκε Κρητική Χωροφυλακή.

5. Αναγνωρίστηκε η ελληνική ως επίσημη γλώσσα των δικαστηρίων και της Γενικής Συνέλευσης. Μόνο τα επίσημα πρακτικά, οι αποφάσεις των δικαστηρίων και η επίσημη αλληλογραφία θα συντάσσονταν και στις δύο γλώσσες.

6. Χορηγήθηκε γενική αμνηστία.

7. Θεσμοθετήθηκαν σημαντικές φορολογικές ελαφρύνσεις.

8. Παραχωρήθηκε για πρώτη φορά το δικαίωμα της ίδρυσης Φιλολογικών Συλλόγων και της έκδοσης εφημερίδων.

Η Σύμβαση της Χαλέπας ήταν ένα νέο βήμα προς τη λύση του "Κρητικού Ζητήματος", καθώς δημιουργούσε ένα καθεστώς ημιαυτόνομης επαρχίας, με ιδιαίτερα προνόμια. Οι ρυθμίσεις της Σύμβασης αυτής άλλαξαν για πρώτη φορά τη μορφή της ζωής των Ελλήνων στην Κρήτη και άνοιξαν τον δρόμο για την περαιτέρω ενίσχυση της διεθνούς και στρατιωτικής ισχύος της έως τότε απελευθερωμένης Ελλάδας.