Πέμπτη
17 Ιανουαρίου 2019
Ημερήσια ηλεκτρονική εφημερίδα, Αρ. φύλλου 3041RSS FEED
Άτλας και Ατλαντίδα
Γράφει ο
Νίκος Γιαννιός

Τον μύθο διηγείται στον Σόλωνα ο αρχιερέας Σόνχις, όταν ο μεγάλος σοφός νομοθέτης επισκέφθηκε την Σαΐδα στην Αίγυπτο και μας τον παραδίδει ο Πλάτων στον υπέροχο διάλογό του «Τίμαιος».

 

Πολλές μεγάλες και θαυμάσιες πράξεις καταγράφονται στις ιστορίες μας για το κράτος σας. Αλλά μια από αυτές ξεπερνά όλες τις υπόλοιπες στο μεγαλείο και την ανδρεία. Οι ιστορίες μιλούν για μια τρανή δύναμη που απρόκλητη εκστράτευε έναντι Ευρώπης και Ασίας, και στην οποία η πόλη σας κατάφερε να θέσει τέλος. Αυτή η δύναμη ξεπρόβαλε από τον «Πέλαγος του Άτλαντα» («Ατλαντικό»), και τότε ο πέλαγος αυτός ήταν πλεύσιμος, και είχε ένα νησί που βρισκόταν μπροστά από τα στενά που εσείς αποκαλείτε Ηράκλειες Στήλες. Το νησί ήταν μεγαλύτερο από τη Λιβύη και την Ασία μαζί, και ήταν ο δρόμος προς άλλα νησιά, που αν από αυτά περνούσες μπορούσες να φτάσεις στην απέναντι ήπειρο που περιέβαλε τον αληθινό ωκεανό – γιατί η θάλασσα εντός των Ηράκλειων Στηλών είναι μόνο ένα λιμάνι με στενό λαιμό και η άλλη είναι αληθινή θάλασσα της οποίας η περιβάλλουσα γη μπορεί όντως να αποκαλεστεί άπειρη. Τώρα, σε αυτή τη νήσο της Ατλαντίδας ήταν μια μεγάλη και απίστευτη αυτοκρατορία...

 

Η Ατλαντίδα παραχωρήθηκε από τους Θεούς στον Ποσειδώνα ο οποίος παντρεύτηκε με μια ντόπια με την οποία έκανε πέντε ζεύγη παιδιών εκ των οποίων ο μεγαλύτερος Άτλας και ο αδελφός του ο Αζάης υπήρξαν οι πρώτοι Βασιλιάδες του νησιού.

Το νησί τοποθετείται από τον μύθο στον Ατλαντικό ωκεανό ανάμεσα στις στήλες του Ηρακλέους και την απέναντι μεγάλη ήπειρο στην άλλη άκρη της μεγάλης Θάλασσας.

Ο χρόνος για τα γεγονότα που ορίζεται στο 9.000 π.Χ  δεν μπορεί να είναι πραγματικός αφού ο μύθος μαρτυρεί την χρήση μετάλλων που ασφαλώς δεν είχαν ακόμη βρεθεί σε αυτό το μακρινό παρελθόν από τον άνθρωπο που δεν είναι καν η αρχή της νεολιθικής περιόδου. Προβλήματα στην αληθοφάνεια της αφήγησης προκύπτουν και από τον έλεγχο της στάθμης των υδάτων τόσο εντός της Μεσογείου όσο και εκτός αυτής.

Την Ατλαντίδα αναζήτησαν επιστήμονες και τσαρλατάνοι παντού σε στεριά και θάλασσα. Πρόσφατα μια ομάδα επιστημόνων με επικεφαλής των Τιμ Άκερς και με την βοήθεια του φωτογράφου Μιχαήλ Ντόννελλαν ερεύνησαν δορυφορικά ευρήματα σε τοποθεσία της Ισπανίας τα οποία αξιολογήθηκαν ως ανήκοντα σε έναν προηγμένο πολιτισμό προγενέστερο των Λατίνων και των Ελλήνων. Ο Δρ. Φαλάγκα μάλιστα ισχυρίζεται ότι το δομικό υλικό είναι ένα είδος αρχαϊκού αγνώστου σκυροδέματος. Τα ευρήματα είναι πραγματικά και αξιόλογα αλλά η πρόθεση να τα αποδώσουμε στους Άτλαντες στερείται τεκμηρίωσης

Η υπόθεση ότι η αρχαία Ατλαντίδα ήταν η νήσος της Θήρας είναι παλιά αλλά  πρόσφατα ενισχύθηκε από τις έρευνες των Αμερικανών γεωλόγων Χάϊκεν και Μακ Κόϋ. Οι τοιχογραφίες άλλωστε του Ακρωτηρίου ενισχύουν την άποψη αυτή αφού οι εικόνες εμφανίζουν χαρακτηριστικά της περιγραφής του Πλάτωνα.

Είμαι από εκείνους που πιστεύουν ότι η γλώσσα μας είναι ένα από τα πλέον αξιόλογα πεδία ιστορικής έρευνας. Οι λέξεις ιστορούν και διδάσκουν: Με τον τίτλο αυτό έχω παρουσιάσει αρκετές εργασίες στα 20 τελευταία χρόνια. Θα το κάνω και σήμερα.

Άτλας, αγνώστου ετύμου λένε τα μεγάλα λεξικά, ίσως και δάνειο. Αναζητούν με την μέθοδο της συγκριτικής γλωσσολογίας ίχνη συγγένειας με λέξεις της ινδοευρωπαϊκής γλωσσικής οικογένειας, πράγμα εξαιρετικά δύσκολο έως ακατόρθωτο αφού τα σημαντικά γεγονότα που δημιουργούν τέτοιας δύναμης μύθους είναι σπάνια.

Στα ίδια λεξικά όμως που τα δημιούργησαν εξαίρετοι επιστήμονες, καταγράφονται οι λέξεις κλειδιά που θα μας οδηγήσουν σε κάποιο συμπέρασμα:

Άτ – λας. Είναι προφανές ότι η λέξη έχει δύο συνθετικά. Το δεύτερο Λας είναι η γνωστή πέτρα, γη, σε χρήση ακόμη στην γλώσσα μας σε σύνθετη μορφή. Βλ. Λας-τέμνω = λατομείο, Λας-σπω = λάσπη κλπ

Το πρώτο συνθετικό Ατ από το Ατέω. Από το ρήμα αυτό σε αχρηστία στους ιστορικούς χρόνους διασώθηκε η μετοχή Ατέων με την σημασία του παράφρονος, εκείνου που έχει υποστεί βλάβη. Παράγωγο επίσης του ρήματος Αάω είναι η λέξη aFata > Αάτα > Άτη, ταραχή, όλεθρος, καταστροφήαλλά και η ομώνυμη Θεότητα της καταστροφής, της βλάβης και της συμφοράς.

Έτσι λοιπόν μπορούμε με ικανή προσέγγιση να υποθέσουμε ότι ο αρχαϊκός άνθρωπος  έδωσε το όνομα Άτλας στον τόπο όπου η γη έχει υποστεί βλάβη, καταστροφή. Η γη που είναι παράφρων και ταραγμένη, προφανώς από τους σεισμούς αλλά και κατεστραμμένη από την φωτιά και τις πυροκλαστικές ροές που εκτοξεύει από τα σπλάχνα της. Ο φόβος και ο όλεθρος προσωποποιείται από την λαϊκή Μούσα στον Γίγαντα άνθρωπο που κρατά στην πλάτη του την γη και ως εκ τούτου μπορεί και την κουνάει κάθε τόσο. Άτλαντες οι κάτοικοί της και με την εξέλιξη της γλώσσας το όνομα της νήσου Ατλαντίς. Ανάλογα στην ακτή της Βοιωτίας απαντάμε την Ατα-λάντ-η, πάνω στην γη με το βαθύ γεωλογικό ρήγμα που δίνει διαχρονικά μεγάλους σεισμούς. Η γη που τρέμει, η γη που φοβίζει, σε μια συμβολική προσωποποίηση, την Άτα, την θεότητα του φόβου και της καταστροφής της γης που κατοικούν οι άνθρωποι. 

Ανάλογο μύθο θα βρούμε και στο άλλο μεγάλο μας ηφαίστειο, την Νίσυρο. Εκεί ο γίγαντας Πολυβώτης κυνηγήθηκε από τον Ποσειδώνα ο οποίος τον κατεπλάκωσε με ένα κομμάτι της νήσου Κω, το οποίο του εκσφενδόνισε με την τρίαινά του. Έκτοτε ο παγιδευμένος γίγαντας βρυχάται, κουνιέται για να ξεφύγει και εξαπολύσει την οργή του με εκρήξεις θυμού. Σεισμοί και εκτοξεύσεις λάβας και πυροκλαστικών ροών καθώς και υδροδυναμικές εκτονώσεις και εκεί.

Στην περίπτωση της Νισύρου το έτυμον είναι πολύ εύκολο: Η νήσος Νέει, κολυμπά, συρόμενη έτσι όπως είναι καθισμένη επάνω στην πλάτη του Πολυβώτη.

Στην περίπτωση της Ατλαντίδας όμως, μετά την μεγάλη έκρηξη του 17ου αιώνα π.Χ. σύμφωνα με τις πιο πρόσφατες έρευνες,  ο μύθος δεν άντεξε στον χρόνο και η θέση καθώς και το όνομα της νήσου που εγκαταλείφθηκε από τους κατοίκους της ξεχάστηκε. Η νήσος πλέον φέρει το όνομα  της μητέρα του Άτλαντα:  Γαία > Τέρα και τέλος όχι Έρα = Ήρα, αλλά Θήρα. Το όνομα αυτό προφανώς το έδωσαν οι επόμενοι που κατοίκησαν το νησί όταν πλέοντας σε αναζήτηση γης αντίκρισαν στεριά μπροστά τους. Τέρα, τέρα και στην Ιωνική του μεγάλου πολιτισμού και της Δημοκρατίας, που την μαλάκωσε η αγορά και η εκκλησία του Δήμου, Θήρα.

Θα ενισχύσουμε την υπόθεση αυτή με την αναζήτηση του έτυμου του άλλου γνωστού Βασιλιά του νησιού του Αζάη. Στο λεξικό του δάσκαλου Σταματάκου εντοπίζουμε το ρήμα Άζω και στην παθητική Άζομαι > ξηραίνω, αποξηραίνομαι, καψαλίζω, καίγομαι, λιώνω, που περιγράφει την υφή του τοπίου που προκαλεί μια ηφαιστειακή έκρηξη αλλά και διακατέχομαι από κατάπληξη, φοβούμαι, τρομάζω που περιγράφει το συναίσθημα των ανθρώπων που ζουν τα γεγονότα των σεισμών και των ηφαιστειακών εκτονώσεων.

Ο μύθος λοιπόν ιστορεί και διδάσκει αφού δεν είναι παρά ο προφορικός λόγος που αποτελείται από  λέξεις που εξιστορούν της ζωή των ανθρώπων. Η Μούσα βέβαια και ο ποιητής εξωραΐζουν, ωραιοποιούν και εμπλουτίζουν τη ιστορία που αφηγούνται ώστε να την κάνουν περισσότερο θελκτική για να της εξασφαλίσουν την διατήρηση και πόρευσή της στην μνήμη των ανθρώπων.